Religieus trauma 1 – Wees wijs

Dit is deel 1 van een serie artikelen over religieus trauma. Klik hier voor deel 2, en hier voor deel 3.

Toxische kerken: oorzaken en gevolgen

Tijdens mijn studie tot Integratief Therapeut bij Groundwork kwam ik veel van mijn eigen ‘materiaal’ tegen. Laat ik je meteen van een illusie verlossen: therapeuten hebben ook gewoon hun eigen issues. Sterker nog, vaak hebben ze er misschien wel meer dan gemiddeld – met als verschil dat ze hebben geleerd ermee om te gaan. Naast hun kennis en opleiding is juist dát vermogen wat hen in staat stelt anderen te helpen. Ik zou zelfs willen zeggen: wees voorzichtig met een therapeut die zijn eigen issues niet onder ogen heeft gezien.

Tijdens mijn leerproces ontdekte ik beperkingen – of beter gezegd: remmingen – in mezelf. Ik besefte dat ik verre van vrij was. Dat bracht me ertoe te onderzoeken waar die ‘stemmen in mijn hoofd’ vandaan kwamen. Toen ik daarover nadacht, kwam ik tot de conclusie dat ze – in elk geval deels – voortkwamen uit de kerk waarin ik was opgegroeid: een kerk die vol liefde was voor haar kinderen, maar ook doordrongen van controle. Ik heb er destijds van gehouden, maar met de nodige afstand en volwassenheid kon ik ook de keerzijde voelen. Was er werkelijk ruimte om te kiezen? Mocht ik me ontwikkelen op een manier die bij mij past? Ik vrees van niet.

Dat bracht me bij de vraag: wat maakt een kerk toxisch? Wat is de impact van een toxische kerk op haar leden, en hoe kunnen we mensen helpen die mogelijk te maken hebben met wat Marlene Winell in 2011 beschreef als Religious Trauma Syndrome?

Op basis van internationale onderzoeken ontdekte ik dat er een aantal gemeenschappelijke kenmerken zijn die regelmatig terugkomen bij toxische kerken. Veel van die kenmerken hebben te maken met de manier waarop de kerk geleid wordt. Het gaat vaak mis wanneer de behoeften van narcistische leiders – meestal mannen in de rol van voorganger – worden versterkt door een kring van jaknikkers (sycofanten). Wanneer macht en angst samenkomen, gaat het snel bergafwaarts binnen een geloofsgemeenschap.

Hoewel er online lijsten circuleren met tientallen kenmerken (soms wel zestig), heb ik me gericht op terugkerende thema’s uit betrouwbare, academische bronnen (Pik, 2014; Yancey, 2021; Costas, 2021; McKnight & Beringer, 2020).

Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste kenmerken van toxische kerken die ik heb geïdentificeerd:

• De kerk ontwikkelt een eigen leer, vaak een verdraaiing van Bijbelse principes.
• De macht is sterk geconcentreerd bij één persoon – meestal een mannelijke voorganger.
• Wat de voorganger zegt, wordt direct gekoppeld aan ‘wat God wil’, ook op financieel vlak.
• De voorganger omringt zich met een selecte groep vertrouwelingen (inner circle), met duidelijke hiërarchieën en statusverschillen.
• Besluitvorming gebeurt niet transparant of democratisch.
• Er is sprake van machtsmisbruik, bijvoorbeeld via publieke vernedering of intimidatie.
• Sociale uitsluiting komt vaak voor; afkeuring wordt gepresenteerd als iets dat van God zelf afkomstig is.
• Er heerst een rigide moraal, met een sterke nadruk op regels en details.
• De gemeenschap cultiveert exclusiviteit en wijst ‘andersdenkenden’ af.

Herkenbaar?
Laat één ding duidelijk zijn: zo hoort een kerk niet te zijn. Dit is het profiel van een toxische kerk. Mensen die in zo’n omgeving opgroeien, kunnen sociale, emotionele, culturele en cognitieve problemen ontwikkelen – verschijnselen die Winell beschrijft in haar werk over Religious Trauma Syndrome.

Tegelijk geldt: niet ieder gemeentelid zal hier last van krijgen. Net zoals niet elke soldaat die aan een oorlog heeft deelgenomen PTSS ontwikkelt, zal ook niet ieder kerklid uit een toxische kerk daar blijvende schade van ondervinden.

Ik schrijf dit om je alert te maken. Als je dit herkent in je eigen kerk: sta stil, wees wakker, en zoek hulp als je durft – en dat is soms al een grote stap. In een volgend artikel zal ik dieper ingaan op de negatieve effecten, om herkenning en bewustwording verder te bevorderen.